Bir insanın bir işi yapamayacağına kim karar verir? Sağlık durumu mu, fiziksel kapasitesi mi, yoksa işin gerektirdiği güvenlik koşulları mı? Bu soru, özellikle yüksekte çalışma gibi ciddi riskler içeren faaliyetlerde yalnızca teknik bir değerlendirme olmaktan çıkar ve insanın sınırları üzerine felsefi bir tartışmaya dönüşür. Çünkü bir kişiyi tehlikeden korumak ile onun çalışma özgürlüğünü kısıtlamak arasında hassas bir çizgi vardır.
Yüksekte çalışamaz olanlar kimlerdir? sorusu, etik açısından doğru olanı, bilgi kuramı açısından güvenilir bilgiyi, ontoloji açısından ise insanın fiziksel ve zihinsel varoluşunu anlamayı gerektirir. Bu üç perspektif, iş sağlığı ve güvenliğine yalnızca kurallar üzerinden değil, insanın değeri üzerinden de bakmamızı sağlar.
Etik, doğru ve yanlış davranışları inceleyen felsefe dalıdır. Yüksekte çalışmaya uygunluk değerlendirmesinde temel etik ikilem, çalışanı koruma sorumluluğu ile kişinin çalışma hakkı arasındaki dengedir.
Immanuel Kant’ın ahlak felsefesine göre insan, yalnızca bir amaca ulaşmak için kullanılabilecek araç olarak görülmemelidir. Bu yaklaşım, işverenin çalışanı üretim hedefleri uğruna tehlikeye atmaması gerektiğini gösterir.
Örneğin denge bozukluğu yaşayan veya yüksekte çalışırken bilincini kaybetme riski bulunan bir kişinin güvenliğini değerlendirmeden görevlendirilmesi, insanı ekonomik verimliliğin bir aracına indirgeme tehlikesi taşır. Ancak aynı etik anlayış, kişiyi yalnızca bir sağlık sorunu nedeniyle otomatik olarak yetersiz ilan etmenin de sorgulanmasını gerektirir.
John Stuart Mill, bireysel özgürlüğün önemini vurgularken başkalarına zarar verilmesini önleme ilkesine dikkat çeker. Yüksekte çalışma açısından bu yaklaşım, kişinin kendi tercihleri kadar diğer çalışanların güvenliğinin de hesaba katılmasını gerektirir.
Örneğin bir çalışanın ani bilinç kaybı yaşama riski, yalnızca kendisini değil, kurtarma faaliyetlerine katılacak kişileri de etkileyebilir. Bu nedenle değerlendirme, kişisel tercihlerle sınırlı kalamaz.
açıdan temel soru şudur: Bir kişiyi tehlikeden korumak için hangi noktaya kadar sınırlandırabiliriz ve bu sınırlandırmayı adil kılan ölçütler nelerdir?
Bilgi kuramı, bilginin kaynağını, doğruluğunu ve sınırlarını araştırır. Bir çalışanın yüksekte çalışmaya uygun olup olmadığı konusunda karar verirken de yalnızca varsayımlara değil, güvenilir verilere ihtiyaç vardır.
Bir kişinin yaşına, dış görünüşüne veya geçmişte yaşadığı tek bir olaya bakarak yüksekte çalışamayacağı sonucuna varmak doğru değildir. Uygunluk değerlendirmesi; sağlık durumu, işin özellikleri, maruz kalınan riskler ve gerekli güvenlik önlemleri birlikte ele alınarak yapılmalıdır.
Yüksekte çalışma bakımından özellikle şu durumlar dikkatle değerlendirilmelidir:
– Ani bilinç kaybına yol açabilecek sağlık sorunları.
– Denge ve koordinasyonu etkileyen rahatsızlıklar.
– Görme veya işitme işlevlerindeki, işin güvenli yapılmasını etkileyebilecek bozukluklar.
– Hareket kabiliyetini ya da güvenli ekipman kullanımını sınırlayan durumlar.
– Dikkati ve tepki verme yeteneğini etkileyebilen ilaçların veya sağlık sorunlarının oluşturduğu riskler.
– Yükseklik korkusu, yoğun kaygı veya panik belirtileri nedeniyle güvenli çalışmanın mümkün olmadığı durumlar.
Bunlar, her bireyin otomatik olarak çalışamayacağı anlamına gelen kesin bir liste değildir. Riskin düzeyi, işin niteliği ve kişinin güncel sağlık durumu belirleyicidir.
Descartes, bilginin güvenilirliğini sorgulamayı felsefesinin merkezine yerleştirmiştir. Bu yaklaşım, iş güvenliğinde de önemlidir: Bir kişinin uygun olmadığına ilişkin karar hangi kanıta dayanmaktadır?
Örneğin geçmişte baş dönmesi yaşayan herkesin yüksekte çalışamayacağını varsaymak, yetersiz bilgiyle kesin hüküm vermektir. Buna karşılık ciddi risk işaretlerini göz ardı etmek de tehlikeli bir iyimserliktir.
, kararların önyargılara değil, güncel ve güvenilir değerlendirmelere dayanması gerektiğini hatırlatmasıdır.
Ontoloji, varlığın ne olduğunu ve nasıl var olduğunu inceleyen felsefe dalıdır. Yüksekte çalışma açısından bu alan, insan bedeninin sınırlarını, çevreyle ilişkisini ve değişen koşullara uyum yeteneğini sorgulamamıza yardımcı olur.
Aristoteles’in düşüncesinde insanın iyi bir yaşam sürmesi, yeteneklerini uygun biçimde kullanmasıyla ilişkilidir. Bu bakış açısından bir işi güvenli şekilde yapabilmek, yalnızca o işi istemekle değil, gerekli beceri ve koşullara sahip olmakla da ilgilidir.
Yüksekte çalışan kişinin fiziksel yeterliliğinin yanında dikkat, muhakeme, eğitim ve ekipman kullanma becerisi de önemlidir. Bununla birlikte, insanın kapasitesi sabit değildir. Eğitim, uygun çalışma düzeni ve koruyucu sistemler, kişinin güvenli biçimde yapabileceği işleri değiştirebilir.
Çağdaş engellilik felsefesi, bir kişinin iş yapabilme kapasitesinin yalnızca bedeninden kaynaklanmadığını vurgular. Çevresel koşullar, kullanılan teknoloji ve toplumsal düzenlemeler de belirleyicidir.
Örneğin hareket kabiliyeti sınırlı bir kişi, bazı yüksekte çalışma görevlerini güvenli biçimde yerine getiremeyebilir. Ancak bu durum, onun bütün çalışma alanlarından dışlanmasını haklı çıkarmaz. Görevin yeniden düzenlenmesi, uygun ekipman kullanılması veya başka bir görev verilmesi değerlendirilebilir.
Burada önemli ayrım, kişinin değeri ile belirli bir işi yapmaya uygunluğunun aynı şey olmadığıdır. İnsanların kapasitesi farklı olabilir; bu farklılıklar otomatik olarak değersizlik ya da yetersizlik anlamına gelmez.
Felsefi tartışmalar, uygulamada bilimsel değerlendirme ve hukuki yükümlülüklerle birlikte ele alınmalıdır.
Türkiye’de yüksekte çalışma açısından işverenin riskleri değerlendirmesi, gerekli önlemleri alması ve çalışanların sağlık ve güvenliğini koruması gerekir. Bu konuda başlıca düzenlemeler şunlardır:
– 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu.
– İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği.
– İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği.
– Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği.
Yüksekte çalışmaya uygunluk, tek bir evrensel yasaklı hastalık listesiyle belirlenemez. Yapılacak işin özellikleri, çalışma ortamı, düşmeye karşı koruma sistemleri ve kişinin sağlık durumu birlikte değerlendirilmelidir. İşe uygunluk konusunda gerektiğinde işyeri hekimi tarafından değerlendirme yapılmalıdır.
Ayrıca yüksekte çalışmaya ilişkin her risk, yalnızca çalışanın sağlık durumundan kaynaklanmaz. Koruyucu korkulukların bulunmaması, uygun olmayan iskeleler, yetersiz eğitim ve hatalı ekipman kullanımı da ciddi tehlikeler oluşturur. Dolayısıyla sorumluluğu yalnızca çalışanın üzerine yüklemek, sorunun önemli bir bölümünü gözden kaçırır.
Yüksekte çalışamaz olanlar kimlerdir sorusunun yanıtı, kişileri belirli gruplara ayırmaktan çok, hangi koşullarda güvenli çalışmanın mümkün olmadığını anlamaktan geçer. Ani bilinç kaybı riski, ciddi denge sorunları veya güvenli hareket etmeyi engelleyen sağlık koşulları bazı görevlerde önemli engeller oluşturabilir. Ancak kesin karar, kişiye ve işin niteliğine özgü değerlendirmeyle verilmelidir.
Kant’ın insan onuru anlayışı çalışanı tehlikeye atmama sorumluluğunu, Mill’in özgürlük yaklaşımı bireysel hakların korunmasını, çağdaş engellilik felsefesi ise çevresel engellerin ve ayrımcılığın sorgulanmasını sağlar.
Sonuçta mesele yalnızca kimin yükseğe çıkabileceği değildir. Asıl mesele, insanın güvenliğini korurken çalışma hakkını nasıl savunabileceğimizdir. Bir kişiyi tehlikeden uzak tutmak için onu iş hayatının dışında bırakmak zorunda mıyız, yoksa daha güvenli ve kapsayıcı çalışma koşulları oluşturmak da sorumluluğumuzun bir parçası mıdır?
Bir sonraki yazıda yeniden buluşmak üzere; Yüksekte çalışamaz olanlar kimlerdir konusunu bugünlük kapatıyoruz.