Elginkan Holding’in sahibi kim hakkında daha bilinçli bir bakış için Caddelife ekibinin hazırladığı yazıya başlayalım.

Elginkan Holding’in Sahibi Kim? Mülkiyetin Ötesinde Bir Felsefe Denemesi

Bazen bir şirketin kapısından içeri girmeden önce, onun sahibini bilmek isteriz. Bir markanın arkasındaki kişinin kim olduğunu, servetin kime ait bulunduğunu, kararları kimin verdiğini merak ederiz. Fakat “Sahibi kim?” sorusu, ilk bakışta göründüğünden daha derin olabilir. Bir gün bir fabrikanın önünden geçerken şu soruyu sormak mümkün: O binanın, makinelerin ve sermayenin gerçekten bir sahibi var mıdır; yoksa onlar belirli bir amaca bağlanmış bir emanetin parçaları mıdır?

Bu soru bizi doğrudan felsefenin üç temel alanına götürür: etik, yani neyin doğru ve adil olduğu; bilgi kuramı (epistemoloji), yani neyi nasıl bildiğimiz; ve ontoloji, yani var olan şeylerin ne tür bir varlığa sahip olduğu. “Elginkan Holding’in sahibi kim?” sorusu da bu üç perspektiften bakıldığında yalnızca ticari bir mülkiyet sorusu olmaktan çıkar.

Elginkan Holding’in sahibi kim?

Önce olgusal zemini netleştirmek gerekir. Elginkan Topluluğu, Elginkan ailesi tarafından kurulmuştur. Ailenin kurucuları arasında Ahmet Elginkan, Ümmehan Elginkan, Hüseyin Ekrem Elginkan ve Hüseyin Cahit Elginkan bulunur. Elginkan Topluluğu’nun sanayi geçmişinde özellikle Hüseyin Ekrem ve Hüseyin Cahit Elginkan kardeşlerin önemli bir yeri vardır. 1957 yılında E.C.A. Presdöküm’ün kurulmasıyla sanayi faaliyetleri daha belirgin bir kurumsal yapıya kavuşmuştur.

Ancak burada alışılmış şirket hikâyelerinden farklı bir nokta bulunur. Elginkan ailesinin kurduğu yapı, klasik anlamda “aile şirketi” olarak nesilden nesile kişisel servet biçiminde aktarılmak yerine, vakıf merkezli bir kurumsallaşma modeline yönelmiştir. Elginkan Holding’in kendi tarihçesine göre topluluğun yönetiminin bir vakıf aracılığıyla sürdürülmesi hedeflenmiş ve 1985 yılında Elginkan Vakfı hayata geçirilmiştir.

Daha da önemlisi, Elginkan Holding’in bağlı kuruluşlarından EMAR’ın kurumsal tarihçesinde açık biçimde belirtildiği üzere, Hüseyin Ekrem Elginkan’ın 1999’daki vefatından sonra vasiyeti doğrultusunda tüm mal varlığı Elginkan ailesinin kurduğu Elginkan Vakfı’na devredilmiştir. Amaç, sanayi kuruluşlarını “ebedileştirmek” ve Türkiye’nin eğitim, kültür, bilim ve teknoloji alanlarındaki gelişimine katkıda bulunmaktır.

Dolayısıyla “Elginkan Holding’in sahibi kim?” sorusuna, gündelik dilde tek bir kişinin adını vererek cevap vermek doğru olmaz. Daha doğru ifade şudur: Elginkan Topluluğu’nun mülkiyet ve yönetim yapısı, kurucuların varlıklarını Elginkan Vakfı’na bağlaması üzerine kurulmuş vakıf merkezli bir modeldir. Vakfın güncel yapısında bir Mütevelli Heyeti ve Yönetim Kurulu bulunmakta; Elginkan Holding de vakıf yapısında temsil edilen kuruluşlardan biri olarak yer almaktadır.

“Sahip” kelimesi gerçekten ne anlama geliyor?

Burada gündelik dil ile felsefi dil arasındaki fark belirginleşir. Bir evin sahibi olmakla bir şirketin sahibi olmak aynı şey değildir. Daha doğrusu, hukuk bize “mülkiyet” hakkında belirli bir çerçeve sunarken, felsefe mülkiyetin kendisini sorgular.

John Locke: Emek, mülkiyet ve hak

John Locke’un mülkiyet düşüncesinde emek önemli bir yere sahiptir. İnsan kendi emeğini doğaya kattığında, belirli koşullar altında ortaya çıkan ürün üzerinde hak iddia edebilir. Modern özel mülkiyet anlayışının düşünsel köklerinden biri burada bulunur.

Fakat Elginkan örneği Lockeçu soruyu tersine çevirmemize yardım eder: Eğer bir insan yıllarca emek vererek oluşturduğu servetin tamamını kişisel miras olarak bırakmak yerine belirli bir toplumsal amaç için vakfederse, mülkiyetin anlamı ne olur?

Bu noktada “Benimdir” ile “Benim aracılığımla var olmuştur” arasındaki fark önem kazanır. Servetin kaynağı bireysel olabilir; fakat servetin sonraki varlık nedeni bireysel olmayabilir.

Aristoteles: Mülkiyet özel, kullanım toplumsal olabilir mi?

Aristoteles, özel mülkiyeti bütünüyle reddetmeyen; fakat insanın sahip olduğu şeyleri ortak iyinin gerekleri doğrultusunda kullanması gerektiğini savunan bir düşünürdür. Onun yaklaşımında ekonomik hayat, ahlaki hayatın dışında değildir.

Bu açıdan Elginkan modelinin ilginç tarafı, “servet kimin?” sorusunu “servet ne için?” sorusuna dönüştürmesidir.

Elginkan Vakfı’nın açıklanan amaçları arasında kültür, Türkçe, bilim, teknoloji ve eğitim alanlarını desteklemek ve sanayinin ihtiyaç duyduğu nitelikli iş gücünün yetişmesine katkıda bulunmak bulunuyor.

Burada Aristotelesçi bir soru belirir: Bir işletmenin başarısı yalnızca ürettiği kârla mı ölçülmelidir, yoksa içinde bulunduğu toplumun iyi yaşamına yaptığı katkıyla da mı?

Etik açıdan Elginkan modeli: Servet neye karşı sorumludur?

Etik, yalnızca “iyi insan nasıl davranmalıdır?” sorusunu sormaz. Kurumların, şirketlerin ve ekonomik sistemlerin de hangi sorumluluklara sahip olması gerektiğini araştırır.

Kant: İnsan araç değil, amaçtır

Immanuel Kant’ın ahlak felsefesindeki en güçlü düşüncelerden biri, insanın yalnızca bir araç olarak görülmemesi gerektiğidir. İnsan, kendi başına bir amaçtır.

Bu ilkeyi şirket dünyasına taşıdığımızda çalışan, müşteri veya toplum yalnızca kâr üretmenin araçları haline gelemez. Şirketin ekonomik başarısı, insan onurunu koruma sorumluluğundan bağımsız düşünülemez.

Elginkan Topluluğu’nun kendi kurumsal ilkelerinde çalışanların topluluğun varlığının kaynağı olarak görülmesi ve “Önce İnsan” anlayışının vurgulanması bu bağlamda dikkat çekicidir.

Elbette burada felsefi bir mesafe bırakmak gerekir. Bir kurumun kendi değerlerini ilan etmesi, bu değerlerin her durumda eksiksiz biçimde hayata geçirildiğini mantıksal olarak kanıtlamaz. Etik ile kurumsal söylem aynı şey değildir. Bir etik iddia, gerçek hayattaki uygulamalarla sınanır.

Utilitarizm: Daha çok kişiye daha fazla fayda mı?

Jeremy Bentham ve John Stuart Mill’in utilitarist geleneği açısından ahlaki davranış, genel olarak mümkün olan en yüksek faydayı üretmeye yönelmelidir.

Bu perspektiften vakıf aracılığıyla şirket gelirlerini eğitim ve toplumsal gelişim amaçlarıyla ilişkilendiren bir yapı oldukça ilginçtir. Çünkü burada kâr, yalnızca sermaye sahibinin tüketimine ayrılan özel bir sonuç olmaktan çıkıp daha geniş bir fayda zincirinin parçası olarak düşünülmektedir.

Fakat utilitarizmin zor sorusu hemen karşımıza çıkar: Toplam fayda artıyorsa, bu faydayı üretme biçimindeki adaletsizlikler göz ardı edilebilir mi?

Örneğin bir şirket çok sayıda insana istihdam sağlarken çevresel zarar oluşturuyorsa ne olacaktır? Binlerce kişiye ekonomik fayda sağlamak, belirli bir bölgenin ekolojik geleceğine verilen zararı meşru kılar mı?

Modern şirket etiğinin en zor tartışmalarından biri tam da budur. Fayda, adaletin yerine geçebilir mi? Yoksa bir kurumun önce belirli hak sınırlarına uyması, sonra fayda üretmesi mi gerekir?

Rawls: Adalet, en zayıf konumdakiler açısından nasıl görünüyor?

John Rawls’ın adalet teorisi, ekonomik kurumları yalnızca toplam refah açısından değil, fırsatların ve kazanımların nasıl dağıldığı açısından değerlendirmeye yönlendirir.

Rawls’ın “cehalet peçesi” düşünce deneyini şirket dünyasına uyarlayabiliriz. Elginkan Topluluğu’nun bir kararını verirken, toplumdaki konumumuzu bilmediğimizi düşünelim: Yönetici mi olacağız, işçi mi, tüketici mi, öğrenci mi, çevrede yaşayan bir yurttaş mı?

Bu konumu bilmeden karar verecek olsaydık, şirketin ekonomik başarısının yanında hangi ilkeleri savunurduk?

• Çalışanların güvenliği ve onuru
• Adil ücret ve fırsat eşitliği
• Çevresel sürdürülebilirlik
• Tüketicinin korunması
• Eğitim ve toplumsal gelişime katkı
• Kurumsal kararların hesap verebilirliği

Bu sorular, vakıf modelini romantikleştirmeden değerlendirmemizi sağlar. Çünkü bir kurumun toplumsal amacı olması önemlidir; fakat aynı zamanda bu amacın kimler tarafından, hangi yetkiyle ve hangi denetim mekanizmalarıyla yorumlandığı da önemlidir.

Bilgi kuramı açısından soru: “Sahibi kim?” bilgisini nasıl biliyoruz?

Epistemoloji, yani bilgi kuramı, çoğu zaman şirket araştırmalarında unutulan bir alandır. Oysa internette bir şirket hakkında bilgi ararken aslında sürekli epistemolojik seçimler yaparız.

Bilgi ile iddia arasındaki fark

Bir arama motorunda “Elginkan Holding’in sahibi kim?” yazdığımızda karşımıza çok farklı cevaplar çıkabilir. Biri kurucuyu söyler, biri yöneticiyi, biri holding başkanını, diğeri ise vakfı.

Bunların her biri farklı bir soruya cevap veriyor olabilir.

Kurucu kimdir?

Yönetici kimdir?

Yönetim kurulu başkanı kimdir?

Hukuki mülkiyet hangi yapıdadır?

Ekonomik kontrol kimdedir?

Topluluğun tarihsel sahibi kimdir?

Felsefi düşünmenin gücü burada ortaya çıkar: Önce sorunun kendisini analiz eder.

Platon ve “bilgi” problemi

Platon’dan beri felsefe, doğru inanç ile bilgi arasındaki farkı sorgular. Modern dijital ortamda bu sorun daha da karmaşık hale gelmiştir. Bir web sayfasında yazan bilgi doğru olabilir; fakat onu doğru bağlamda anlamıyorsak elde ettiğimiz sonuç yine yanıltıcı olabilir.

Elginkan örneğinde resmi kurumsal kaynaklar, topluluğun kuruluş tarihini, kurucularını, vakıf yapısını ve yönetim organlarını açıklıyor. Örneğin güncel vakıf yapısında Gaye Akçen Yönetim Kurulu Başkanı olarak listelenirken, Hüseyin Ekrem Elginkan değişmez onursal başkan olarak belirtiliyor.

Buradan “Gaye Akçen şirketin sahibidir” sonucunu çıkarmak ise epistemolojik bir hata olur. Çünkü yönetim görevi ile mülkiyet aynı kavram değildir.

Foucault: Bilgi, iktidardan bağımsız mıdır?

Michel Foucault’nun düşüncesiyle bakıldığında bilgi yalnızca nötr bir veri değildir. Bilginin kim tarafından üretildiği, hangi kurumlar tarafından doğrulandığı ve hangi söylemler içinde anlam kazandığı önemlidir.

Bu yaklaşım şirketler açısından da düşündürücüdür. Bir kurum kendisini nasıl anlatır? “Aile şirketi”, “vakıf tarafından yönetilen topluluk”, “kurumsal yapı” veya “topluma hizmet eden işletme” gibi kavramlardan hangisi öne çıkar?

Bu kavramların her biri yalnızca açıklama yapmakla kalmaz; kurumun toplumdaki kimliğini de biçimlendirir.

Dolayısıyla bir şirketin kendisi hakkında söylediği şey ile şirket hakkında bağımsız olarak sorulabilecek soruları birbirinden ayırmak gerekir. Epistemolojik olgunluk, kurumsal beyanı reddetmek değil; onu doğru kategoride değerlendirmektir.

Ontoloji: Bir şirket aslında nedir?

Ontoloji, “Ne vardır?” sorusunu sorar. Şirketler açısından bu soru tuhaf görünebilir: Elginkan Holding’i görebilir miyiz? Bir insan gibi yaşayabilir mi? Ölebilir mi? Düşünebilir mi?

Hukuken şirket bir tüzel kişiliktir. Felsefi açıdan ise şirket, insanların, sözleşmelerin, sermayenin, binaların, markaların, kayıtların, kararların ve ortak amaçların oluşturduğu karmaşık bir varlık biçimidir.

Şirketin ömrü insanın ömründen uzun olabilir mi?

Hüseyin Ekrem Elginkan 1999 yılında hayatını kaybetti. Fakat Elginkan Topluluğu varlığını sürdürdü.

Bu durum ontolojik açıdan ilginçtir. Bir insanın biyolojik hayatı sonludur; fakat kurumlar farklı bir zaman rejimine sahiptir. İnsanlar doğar ve ölür. Kurumlar ise kurulur, dönüşür, birleşir, yeniden yapılanır ve kuşaklar boyunca devam edebilir.

“Ebedi müessese” fikri tam da burada anlam kazanır. Elginkan Topluluğu kendi amaç ve ilkelerinde, kurucuların bütün varlıklarını Elginkan Vakfı’na vakfetmesiyle topluluğun uzun vadeli devamlılığını hedeflediğini ifade etmektedir.

Bu, aslında klasik miras düşüncesinden farklı bir ontoloji önerir: Servet bir kişiden diğerine geçmek yerine bir amaca bağlanabilir.

Kurucu öldüğünde “sahip” kim olur?

Bu soru bizi varoluşsal bir noktaya getirir.

Bir insan hayatı boyunca bir şirket kurar. Fabrikalar inşa eder. Çalışanlarla ilişkiler kurar. Sermaye biriktirir. Sonra ölür.

Onunla birlikte şirket de ölmeli midir?

Elginkan örneğinde verilen cevap “hayır”dır. Kurumsallaşma, kişisel hayatın ötesine geçen bir yapı yaratmak üzere düşünülmüştür. Elginkan Vakfı’nın resmi anlatımında da vakıf aracılığıyla yönetilen bir topluluk oluşturma amacının, kurumların kurucudan sonra kendi başına varlığını sürdürebilmesiyle bağlantılı olduğu görülür.

Burada Max Weber’in bürokrasi ve kurumsallaşma üzerine düşünceleri hatırlanabilir. Weber açısından modern toplumda geleneksel kişisel otoritenin yerini giderek kurallara ve kurumsal yapılara dayanan otorite biçimleri alır.

Bu açıdan bakıldığında Elginkan modelinin felsefi önemi yalnızca ekonomik değildir. “Kişinin şirketi” fikrinden “kişiyi aşan kurum” fikrine doğru bir geçişi temsil eder.

Günümüzde bu model neden yeniden önemli?

Bugünün dünyasında şirketler artık yalnızca üretim yapan ekonomik makineler olarak görülmüyor. Yapay zekâdan iklim krizine, çalışma hayatından veri ekonomisine kadar şirketlerin kararları milyonlarca insanın hayatını etkiliyor.

Paydaş kapitalizmi ve şirketin toplumsal rolü

Geleneksel hissedar yaklaşımı, şirketin temel sorumluluğunu sermaye sahiplerinin çıkarlarıyla ilişkilendirirken, paydaş yaklaşımı çalışanları, müşterileri, tedarikçileri, çevreyi ve toplumu da kararların ahlaki çerçevesine dahil eder.

Elginkan Topluluğu’nun vakıf bağlantılı yapısı bu tartışmayı farklı bir zemine taşır. Çünkü burada mesele yalnızca şirketin kârını sosyal sorumluluk projelerine ne kadar ayırdığı değildir. Kurumsal yapının kendisinin uzun vadeli bir toplumsal amaçla ilişkilendirilmesi söz konusudur.

Fakat bu model de eleştiriden muaf değildir.

Bir vakfın şirket üzerindeki etkisi ne kadar olmalıdır?

Kurumsal süreklilik ile demokratik hesap verebilirlik arasında nasıl bir denge kurulmalıdır?

Bir kurumun toplumsal fayda üretme iddiasını kim denetlemelidir?

Vakıf yapısı, aile servetinin korunmasını mı sağlar; yoksa aile servetini kamusal bir amaca bağlamanın bir yolu mudur?

Bu soruların tek ve kolay bir cevabı yoktur.

Elginkan örneğini başka modellerle karşılaştırmak

Modern dünyada şirket sahipliği konusunda birbirinden farklı modeller bulunur.

• Aile şirketleri: Mülkiyet büyük ölçüde bir aile veya aileler çevresinde devam eder.
• Halka açık şirketler: Mülkiyet çok sayıda hissedara dağılabilir ve piyasa mekanizmaları önem kazanır.
• Kooperatifler: Kullanıcılar, çalışanlar veya üyeler ekonomik yapının mülkiyetinde ve yönetiminde rol alabilir.
• Vakıf merkezli modeller: Varlıklar belirli bir amaç doğrultusunda vakıf yapısına bağlanabilir.

Elginkan modelini ilginç kılan, klasik aile servetinin kuşaklar boyunca kişisel mülkiyet olarak aktarılmasından farklı bir kurumsallaşma tercihidir. Elginkan Vakfı 1985 yılında kurulmuş; vakfın amaçları arasında eğitim, bilim, teknoloji, kültür ve nitelikli iş gücünün geliştirilmesi sayılmıştır.

Bir şirketin gerçek sahibi kimdir?

Belki de başlangıçtaki soruyu artık değiştirmeliyiz.

“Elginkan Holding’in sahibi kim?” yerine şöyle sormak daha felsefi olabilir:

Bir kurumu kuran insan, o kurumun geleceği üzerinde sonsuza kadar hak sahibi olmalı mıdır?

Locke bize mülkiyetin emekle ilişkisini düşündürür.

Aristoteles, mülkiyetin iyi yaşam ve toplumla bağını hatırlatır.

Kant, kurumların insanı araçsallaştırmaması gerektiğini söyler.

Mill, ortaya çıkan toplam faydayı sorgular.

Rawls, bu faydanın adil dağılıp dağılmadığını sorar.

Foucault, bilgiyi kimin ürettiğine ve hangi söylemlerin kurumsal gerçekliği şekillendirdiğine bakmamızı sağlar.

Weber ise kişisel iradenin kurumsal yapılara dönüşmesini anlamamıza yardım eder.

Bu filozofların hiçbiri Elginkan Holding hakkında doğrudan hüküm vermemiştir. Zaten mesele de bu değildir. Felsefenin değeri, geçmişte yaşamış düşünürlerin adlarını bugünkü şirketlere yapıştırmak değil; onların kavramlarını kullanarak kendi sorularımızı daha keskin hale getirmektir.

Bu rehberin sonuna geldik; Caddelife sayfasında Elginkan Holding’in sahibi kim hakkında daha fazlasını bulabilirsiniz.

Sonuç: Sahip olmak mı, emanet etmek mi?

Elginkan Holding’in “sahibi” sorusuna verilebilecek en isabetli cevap, tek bir bireyin adı değildir. Elginkan Topluluğu’nun kurucuları olan Elginkan ailesi, özellikle Hüseyin Ekrem Elginkan’ın döneminde, topluluğun kurumsal geleceğini vakıf modeli üzerinden düşünmüş; kurucunun vefatından sonra mal varlığı Elginkan Vakfı’na devredilmiştir. Bugünkü yapı da Mütevelli Heyeti ve Yönetim Kurulu gibi vakıf organları üzerinden şekillenmektedir.

Fakat bu olgusal cevap, felsefi sorunun yalnızca başlangıcıdır.

Çünkü mülkiyetin en derin anlamı belki de “Benim olan nedir?” sorusunda değil, “Bana ait olduğunu düşündüğüm şey karşısında sorumluluğum nedir?” sorusunda saklıdır.

Bir serveti miras bırakmak ile bir amacı miras bırakmak aynı şey midir?

Bir şirketin kurucusu öldüğünde, geride bıraktığı şey para mıdır, bina mıdır, marka mıdır, yoksa bir değerler sistemi midir?

Ve daha zor olanı: Bir kurum kendisini topluma hizmet eden bir yapı olarak tanımladığında, biz bu iddiayı hangi bilgilerle sınamalıyız?

Belki de “Elginkan Holding’in sahibi kim?” sorusunun bizi götürdüğü en ilginç yer burasıdır. Çünkü bazen sahiplik, bir şeyi elinde tutmak anlamına gelmez. Bazen sahiplikten vazgeçmek, bir şeyi daha uzun bir geleceğe bırakmanın yolu olabilir.

İnsanın ömrü sınırlıdır. Şirketlerin ömrü daha uzun olabilir. Vakıfların amacı ise teorik olarak insan ömrünün de ötesine uzanabilir. Fakat hiçbir kurum kendiliğinden sonsuz değildir. Onu yaşatan şey, yalnızca sermaye değil; kararların ahlaki niteliği, bilginin güvenilirliği ve kurumun ne olduğuna ilişkin ortak anlayıştır.

Sonunda belki hepimizin kendimize sorması gereken soru şudur: Elimizde tuttuğumuz şeylerin gerçekten sahibi miyiz, yoksa bizden sonra gelecek zamana karşı geçici birer emanetçi miyiz?

Ve eğer ikinci ihtimal doğruysa, bugün verdiğimiz ekonomik kararların hangileri bizden sonra yaşayacak insanların hayatına karşı sorumluluğumuzu gerçekten yerine getiriyor?

Epistemoloji tartışmasını daha derinleştir